Dedykacja sprzed lat. Niezwykły ślad w „Kopie z naddatkiem bajek” z 1859 roku

📚Do zbiorów specjalnych Książnicy trafiła interesująca dziewiętnastowieczna publikacja – „Kopa z naddatkiem bajek naszych pisarzy dla młodzieży płci obojej”, zebrana i wydana przez Ignacego Piotra Legatowicza. Książka ukazała się w Wilnie w 1859 roku, w Drukarni Józefa Zawadzkiego.

Jest to dar od Elżbiety Siarkiewicz, przewodniczki PTTK.

Już sama karta tytułowa zwraca uwagę staranną kompozycją typograficzną i ozdobną ramką charakterystyczną dla dziewiętnastowiecznej książki. Jeszcze ciekawszy ślad historii egzemplarza odnajdujemy jednak po jej otwarciu. Na wewnętrznej stronie zachował się odręczny wpis proweniencyjny/dedykacyjny, dzięki któremu książka przestaje być jedynie zabytkiem dawnego drukarstwa, a staje się także świadectwem losów konkretnego egzemplarza i jego dawnych właścicieli.

Takie znaki własnościowe, dedykacje, podpisy i notatki są dla bibliotekarza zbiorów specjalnych niezwykle cennym materiałem. Pozwalają niekiedy odtworzyć drogę książki, ustalić osoby, które miały ją w rękach, a nawet odsłonić fragment zapomnianej historii rodzinnej czy środowiskowej. Każdy egzemplarz może więc opowiadać własną historię – niezależną od historii tekstu, który został w nim wydrukowany.

W przypadku tego niewielkiego wileńskiego druku właśnie odręczna dedykacja stała się początkiem bibliologicznego śledztwa…

... i przesądza o wyjątkowości naszego egzemplarza

Odręczny wpis Ignacego Piotra Legatowicza, datowany w Mińsku dokładnie 8 stycznia 1860 roku brzmi:

„Do Biblioteki Jaśnie Wielmożnych Hrabiów Działyńskich w Kurniku[!] zapisuje Ignacy Piotr Legatowicz. Miasto Gubernijalne [!] Mińsk, 1860 roku Stycznia 8 dnia”.

I tutaj zaczyna się prawdziwa bibliologiczna przygoda. 🔎📖

Data nie jest przypadkowa. W opracowaniu Tadeusza Kowalskiego dotyczącym działalności wydawniczej Biblioteki Kórnickiej znajdujemy informację, że Ignacy Legatowicz przesyłał Tytusowi Działyńskiemu swoje rękopisy, prosząc o wskazanie wydawcy. Autor przywołuje zachowany w Archiwum Bibliotecznym list: „Mińsk 8 I 1860” – a więc opatrzony dokładnie tą samą datą, która widnieje w naszej książce!

To niezwykle interesujący trop. Wszystko wskazuje na to, że książka mogła być związana z tą samą przesyłką lub przynajmniej z tym samym kontaktem Legatowicza z Tytusem Działyńskim. Tego oczywiście nie przesądzamy – wymaga to dalszej kwerendy i porównania zachowanej korespondencji – ale zbieżność osoby, miejsca, adresata i dokładnej daty jest wyjątkowo frapująca.

Tym bardziej że Tytus Działyński stworzył Bibliotekę Kórnicką jako ważny ośrodek gromadzenia i ochrony polskiego dziedzictwa, a jego działalność przyciągała uczonych, pisarzy i wydawców poszukujących wsparcia dla swoich przedsięwzięć. Sam Legatowicz należał natomiast do XIX-wiecznych autorów podejmujących problematykę wychowania i moralności – jego twórczość parenetyczna jest przedmiotem także współczesnych badań naukowych.

I właśnie takie odkrycia pokazują, że książka jest czymś więcej niż tylko tekstem. Dedykacja, podpis, pieczęć, data czy ślad dawnego właściciela pozwalają odtworzyć jej drogę między ludźmi, bibliotekami i kolejnymi pokoleniami.

Co ciekawe, odkrycie pojawiło się w idealnym momencie. Dr Bogumiła Celer (kierownik Działu Zbiorów Specjalnych) przygotowuje właśnie na międzynarodową konferencję naukową Bibliotheca nostra. Książnice towarzystw naukowych, stowarzyszeń, zgromadzeń, muzeów i archiwów, organizowaną 19-20 listopada 2026 r. w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie, referat „Księgozbiory środowiskowe i ich ślady proweniencyjne w zbiorach Książnicy Pedagogicznej w Kaliszu. Rekonesans”.

Jednym z założeń wystąpienia jest właśnie pokazanie, że analiza wpisów własnościowych, pieczęci, ekslibrisów i innych znaków proweniencyjnych pozwala rekonstruować losy konkretnych egzemplarzy oraz ich wieloetapowy obieg.

A zatem dzisiejszy dar może dopisać do tego referatu zupełnie nowy, odkryty dosłownie przed chwilą przykład.

Tak właśnie wygląda dzień z życia bibliotekarza zbiorów specjalnych: czasem otwieramy niewielką książeczkę sprzed ponad 160 lat… i nagle trafiamy na ślad prowadzący z Mińska, przez bibliotekę Działyńskich w Kórniku, aż do współczesnego Kalisza. 📚🔎❤️

BIBLIOGRAFIA (WYBÓR)

Chudzikowska-Wołoszyn M., Definicja XIX-wiecznej przystojności w parenezie Ignacego Piotra Legatowicza, [w:] Życie prywatne Polaków w XIX wieku. Moda i styl życia. Tom 6, Kita J., Korybut-Marciniak M., (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych UWM, Łódź-Olsztyn, 2017, s. 201-215, DOI: https://doi.org/10.18778/8088-801-2.15

Kowalski T., Działalność wydawnicza Biblioteki Kórnickiej do roku 1925, "Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej" 1959, nr 7, s. 93-140.

Legatowicz Ignacy Piotr, [w:] Nowy Korbut. Romantyzm, t. VIII, oprac. pod kier. I. Śliwińskiej, Warszawa 1969, s. 233–234.

Makowiecka Z., Legatowicz Ignacy Piotr, [w:] Polski słownik bibliograficzny, t. XVI, Wrocław 1971, s. 639–640.